Antoni Kurzawa urodził się 10 maja 1842 roku w Turzy, małopolskiej wsi w gminie Rzepiennik Strzyżewski koło Gorlic, w biednej chłopskiej rodzinie. Jego matką była Franciszka Kurzawa (w metryce zapisana jako Kurzawianka); według dokumentów wiedeńskiej Szkoły Sztuk Pięknych ojciec Antoniego był wiejskim pasterzem. Od dziecka pracował jako najemnik, ale niezwykły talent rzeźbiarski – widoczny w glinianych, drewnianych, a nawet ziemniaczanych próbach – zwrócił uwagę miejscowej społeczności. Plotka o utalentowanym chłopcu dotarła do hrabiego Mieczysława Weryhy-Darowskiego, który zobaczył jego prace i pokrył koszty edukacji w pracowni Parysa Filippiego w Krakowie (mieszczącej się w gotyckim refektarzu franciszkanów). Pobyt w pracowni Filippiego przerwał wybuch Powstania Styczniowego.
W 1863 roku Kurzawa pokazał publicznie pierwszą znaną rzeźbę – „Kobieta modląca się”. W latach 1863-1869 studiował w krakowskiej Szkole Sztuk Pięknych: rzeźbę u Henryka Kossowskiego, rysunek u Władysława Łuszczkiewicza. Następnie uzupełniał wykształcenie w Akademii Sztuk Pięknych w Wiedniu i przez krótki czas w Paryżu. W 1870 roku przeniósł się do Lwowa, gdzie nawiązał współpracę z rzeźbiarzem Julianem Markowskim. Wykonywał wówczas pojedyncze nagrobki na Cmentarzu Łyczakowskim, brał udział w pracach nad epitafium królewiczów Sobieskich w Żółkwi (projekt Parysa Filippiego, zachowany tylko fragment). Po wyjeździe ze Lwowa działał głównie w Warszawie i Krakowie.
W 1874 roku powstało najsłynniejsze dzieło Kurzawy – „Geniusz zrywający pęta”, alegoryczna rzeźba symbolizująca aspiracje wolnościowe. W 1888 roku Kurzawa wykonał dla warszawskiej firmy Fraget słynną Szkatułę Poniatowskiego – srebrną, dekorowaną czterema brązowymi plakietkami przedstawiającymi sceny batalistyczne z epoki napoleońskiej (m.in. szarżę w Wąwozie Somosierra według kompozycji Wojciecha Kossaka). W 1889 roku zgłosił do konkursu Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych w Warszawie pracę „Mickiewicz budzący geniusza poezji”, z którą wiązał ogromne nadzieje finansowe i artystyczne. Pierwszej nagrody nie przyznano nikomu; Kurzawa otrzymał zaledwie trzecie miejsce. W styczniu 1890 roku zdesperowany rzeźbiarz wtargnął na wystawę pokonkursową i publicznie roztrzaskał własne dzieło. „Po całej Warszawie krążyła opowieść o szlochającym artyście wynoszącym w ramionach z wystawy głowę Mickiewicza” – pisał kronikarz epoki.
Ten dramatyczny epizod uczynił z Kurzawy legendę bohemy Młodej Polski. Postać niedocenionego artysty pojawia się w nowelistyce Henryka Sienkiewicza („Lux in tenebris lucet”), w pismach Bolesława Prusa, Stanisława Witkiewicza (wielbiciela jego talentu), Marii Konopnickiej i Stanisława Wyspiańskiego. Od 1891 roku opiekował się Kurzawą Leon Wyczółkowski – załatwiał mu zamówienia na pomniki nagrobne w Warszawie i na prowincji. W 1897 roku artyści warszawscy zorganizowali wystawę zbiorową ze sprzedażą na rzecz Kurzawy; rzeźbiarz, wzruszony, wieczorem oddał całą otrzymaną sumę osobie napotkanej przypadkowo na ulicy, uznaną przezeń za bardziej potrzebującą.
12 czerwca 1897 roku, staraniem Wyczółkowskiego i Juliana Fałata, Kurzawa znalazł się w prestiżowym Zakładzie Opiekuńczym im. Ludwika i Anny Helclów w Krakowie. Tam zmarł 13 lutego 1898 roku. Został pochowany na Cmentarzu Rakowickim w Krakowie (kwatera N, rząd wschodni); na grobie stanęła – staraniem Wyczółkowskiego – wykuta w piaskowcu wersja jego najsłynniejszej rzeźby „Geniusz zrywający pęta”.
FAQ – najczęściej zadawane pytania
Kim był Antoni Kurzawa?
Antoni Kurzawa (1842-1898) był wybitnym polskim rzeźbiarzem XIX wieku, pochodzącym z chłopskiej rodziny z Turzy koło Gorlic. Wykształcił się dzięki mecenatowi hrabiego Mieczysława Weryhy-Darowskiego – w pracowni Parysa Filippiego, krakowskiej Szkole Sztuk Pięknych (1863-1869, u Henryka Kossowskiego) oraz wiedeńskiej Akademii. Symbol tragicznych losów niedocenionych artystów polskich, postać literackiej legendy Młodej Polski.
Co rzeźbił Antoni Kurzawa?
W jego twórczości dominują: rzeźby figuralne i alegoryczne („Geniusz zrywający pęta”, „Mickiewicz budzący geniusza poezji”), sceny religijne („Chrystus i Magdalena”, „Walka Samsona z lwem”, „Pocałunek Judasza”), sceny rodzajowo-ludowe („Oberek”, „Polonez”, „Kobieta modląca się”), rzeźba sepulkralna (nagrobki na Cmentarzu Łyczakowskim we Lwowie i Powązkach) oraz reliefy w srebrze i brązie (Szkatuła Poniatowskiego dla firmy Fraget, 1888).
Jak rozpoznać dzieło Antoniego Kurzawy?
Rzeźby Antoniego Kurzawy cechuje silny ekspresjonizm romantyczny połączony z realistycznym warsztatem akademickim. Postaci pełne ruchu, dramatycznej ekspresji, często z motywem zrywanych pęt lub uniesionych rąk (symbolika wolnościowa i mesjanistyczna). Materiały: piaskowiec (m.in. wersja „Geniusza zrywającego pęta” na grobie Rakowickim), brąz, gips, srebro (reliefy). Sygnatura zwykle „A. Kurzawa” wycyzelowana w plincie lub na podstawie.
Ile kosztują rzeźby Antoniego Kurzawy?
Rzeźby Antoniego Kurzawy pojawiają się na polskim rynku aukcyjnym rzadko i zwykle w średnim segmencie cenowym. Większe, sygnowane prace oraz odlewy z epoki osiągają wyższe wyceny. Po indywidualną wycenę konkretnej pracy zapraszamy do kontaktu z Galerią Sztuki Plac Zamkowy.
Gdzie kupić rzeźby Antoniego Kurzawy?
Rzeźby Antoniego Kurzawy pojawiają się okresowo na polskim rynku aukcyjnym – w domach aukcyjnych zajmujących się rzeźbą XIX wieku oraz w galeriach sztuki dawnej. W Galerii Sztuki Plac Zamkowy oferujemy zweryfikowane prace artysty. Zapraszamy do kontaktu w sprawie aktualnej oferty.