style w sztuce

Style w sztuce

Poznaj historię malarstwa europejskiego od czasów prehistorycznych po XIX wiek oraz różnorodność stylów i kierunków malarskich. Sprawdź, jak kilkadziesiąt niezależnych opowieści łączy się w historii dwudziestowiecznego malarstwa.

Malarstwo prehistoryczne

Malarstwo prehistoryczne zostało odkryte właściwie dopiero w XIX wieku. Najbardziej istotne odkrycia pochodzą z XX wieku – np. jaskinia Lascaux (1940). Najczęstszym tematem malowideł prehistorycznych są zwierzęta i postaci ludzkie, składające się m.in. ze scen polowań. Malowidła te urzekają swoją siłą i naturalizmem – ale jedynie w przypadku zwierząt: postaci ludzkie są zazwyczaj bardzo uproszczone i zgeometryzowane. Podłożem dla malarstwa była skała jaskiń, na której prostymi farbami z pigmentów i gliny zarysowywano kontury obiektów, a czasem wypełniano je ziemistymi barwami. Farby nanoszono rękoma, za pomocą mchu, a czasami pryskano barwnikiem z wydrążonych kości. Do prymitywnych technik malarskich wrócono w XX wieku.

Malarstwo starożytne

Antyk przyniósł udoskonalenie technik malarskich. Pojawiły się też małe szczoteczki z włosia służące do nanoszenia farby, czyli pędzle. Jednak niewiele z ówczesnych dzieł pozostało do naszych czasów. Powstawały liczne obrazy dekoracyjne, przedstawiające bóstwa i herosów (także na różnych naczyniach i przedmiotach użytkowych). Istnieją przesłanki świadczące o tym, że niektórzy myśliciele greccy rozważali malarską parspektywę.

Malarstwo w średniowieczu

Średniowiecze było czasem gwałtownego rozwoju technik malarskich, głównie na desce: tempery, oleju a także fresku. Powszechna była tematyka religijna, na wschodzie Europy powstawały doskonałe ikony. Charakterystyczne dla średniowiecza jest hierarchiczne i idealistyczne przedstawianie postaci. Osoby ważniejsze są więc większe. Nie przywiązywano wielkiej wagi do realizmu anatomicznego, stąd liczne przekłamania w proporcjach ciała, „płaskość” postaci i obrazu. Malarstwo uzupełniano chętnie złotem, wykładając złotymi płatkami powierzchnię malowanej deski. Pod koniec średniowiecza lub na początku renesansu pojawił się pejzaż.

Sztuka renesansu

Sztuka renesansu to zbiór malarstwa, rzeźby i sztuki dekoracyjnej, który powstał w okresie europejskiej historii znanym jako renesans. Ten unikalny styl pojawił się we Włoszech w około 1400 roku. Zbiegł się w czasie z rozwojem filozofii, literatury, muzyki, nauki i technologii. Sztuka renesansowa czerpała inspirację z antycznej sztuki, uważanej za najszlachetniejszą z antycznych tradycji. Wchłaniała najnowsze osiągnięcia w sztuce północnej Europy oraz korzystała z aktualnej wiedzy naukowej. Sztuka renesansowa rozprzestrzeniła się w całej Europie przyczyniając się do rozwoju nowych technik i wrażliwości artystycznych. Dla historyków sztuki sztuka renesansu oznacza przejście Europy z okresu średniowiecza do wczesnej nowożytności.

Wśród najważniejszych dzieł sztuki renesansowej jest „Narodziny Wenus” autorstwa Sandro Botticellego. Sztuka renesansowa powstawała przede wszystkim w XIV, XV i XVI wieku w Europie. W czasie gdy rozwijała się świadomość natury, ożywiał nauka klasyczna, a spojrzenie na człowieka stawało się bardziej indywidualistyczne. Mimo iż niektórzy uważają, że renesans oznaczał gwałtowny rozłam z wartościami średniowiecznymi, to jednak w wielu częściach Europy wczesna sztuka renesansowa była tworzona równolegle z późnym średniowieczem.

Manieryzm, barok i rokoko

Surowa estetyka renesansu przekształciła się stopniowo w bardziej swobodny manieryzm, a później w barok. Malarstwo barokowe jest malarstwem wielkich form (płótna są często wielometrowej długości) o bogatej ornamentyce i potężnej, pełnej rozmachu aranżacji scen religijnych. Charakterystyczne dla baroku są świetliste przestrzenie i wielkie grupy dynamicznych postaci. Malarze często sięgali do dramatycznych scen z mitologii i historii, jak porwania, rzezie i wojny. Z drugiej strony rozwijała się wtedy martwa natura, często akcentująca przemijanie ziemskich wartości – poprzez umieszczanie na płótnie czaszek lub psujących się owoców. Z kolei Rokoko jest często nazywane „lżejszą wersją baroku”. Zachowuje bowiem barokowe bogactwo stylu, ale zajmuje się błahą tematyką. Typowe dzieło rokokowe to jasna, delikatnie namalowana scena z życia dworu królewskiego.

Klasycyzm i romantyzm

Kontrą dla rokokowego rozpasania był klasycyzm (1750–1800). Chętnie sięgano do sprawdzonych w renesansie motywów antycznych. Przedstawiane wnętrza były surowe, obowiązywała ścisła perspektywa, a postaciami byli często wodzowie i bohaterowie państwowi i mitologiczni. W epoce klasycyzmu unikano swobodnego światłocienia i rozmycia na rzecz wyraźnego kontrastu barwnego (Jacques-Louis David). Rewolucyjne wydarzenia na świecie zmieniły sztukę we wszystkich jej przejawach. Nadeszły czasy romantyzmu (1800–1840). W malarstwie wyraził się on w zamaszystych pociągnięciach pędzla, burzliwej i dramatycznej tematyce oraz zaakcentowaniu osobowości artysty. Często powstawały wielkie ekspresyjne płótna dotyczące aktualnych wydarzeń politycznych (Eugène Delacroix) oraz udynamicznione pejzaże (jak u Turnera). Właśnie w romantyzmie tkwi zalążek przyszłego ekspresjonizmu.

Impresjonizm

Impresjonizm to styl w sztuce w XIX wieku, którego cechy charakterystyczne to m.in. stosowanie widocznych, ale niewielkich pociągnięć pędzla, otwarta kompozycja i uwzględnienie zmieniających się cech światła. Impresjoniści skupiali się na zwykłych tematach i nietypowych kątach widzenia. Ważnym elementem malarstwa impresjonistycznego był też ruch przedstawiany w ramach różnej percepcji.

Impresjonizm wywodzi się z Paryża, jego popularność wzrosła w latach 70. i 80. XIX wieku. Nazwa stylu pochodzi od tytułu pracy Claude’a Moneta, „Impresja, wschód słońca”, która stała się inspiracją dla krytyka Louis Leroy’a do skojarzenia i użycia tego terminu w satyrycznej recenzji opublikowanej w paryskiej gazecie „Le Charivari”.

Mimo swojej popularności impresjoniści napotkali na ostrą opozycję ze strony konserwatywnej społeczności artystycznej we Francji. Jednak rozwój impresjonizmu w sztukach wizualnych przyczynił się do powstania analogicznych stylów w innych mediach, które stały się znane jako muzyka i literatura impresjonistyczna. Polskimi artystami zaliczanymi do grona impresjonistów byli między innymi Olga Boznańska czy Władysław Podkowiński.

Symbolizm

Równocześnie z realizmem wielu artystów zaczęło sięgało do mitologii, Biblii i własnej wyobraźni w poszukiwaniu symboli odzwierciedlających ich przekonania. Ogólnym określeniem tej tendencji jest symbolizm, a jednym z przejawów tej tendencji byli prerafaelici. Częste u symbolistów są odwołania do postaci biblijnych, religijne napomnienia, złożone obrazy-zagadki i wyraźne podkreślanie intelektualnego charakteru sztuki. Pierwsza fala symbolizmu miała miejsce w latach 1850–1870.Charakterystyczną cechą kierunku była forma wyrazu, którą stanowił szeroko rozumiany „symbol”. Tyczyło się to w równiej mierze malarstwa i literatury. Najważniejszymi przedstawicielami symbolizmu w polskim malarstwie byli Jacek Malczewski oraz Stanisław Wyspiański.

Ekspresjonizm

Ekspresjonizm to jeden z najważniejszych kierunków w historii sztuki, którego korzenie sięgają końca XIX wieku. Termin ten po raz pierwszy został użyty w 1901 roku przez francuskiego malarza Julièna-Auguste’a Hervé do określenia cyklu swoich obrazów. Ekspresjonizm rozwinął się na dobre na początku XX wieku w Niemczech i miał na celu wyrażenie uczuć artysty oraz wprowadzenie emocji w dzieło sztuki.

Głównymi prekursorami ekspresjonizmu są Edward Munch, James Ensor i Paul Gauguin, a jego rozwój zapoczątkował cykl obrazów Hervé. Ekspresjonizm charakteryzował się deformacją i ostro zamalowanymi konturami przedmiotów oraz kontrastami barw. Kierunek ten przeciwstawiał się naturalizmowi i skupiał na wyrazistości i sile oddziaływania dzieła na odbiorcę.

Ekspresjonizm miał wpływ na rozwój innych dziedzin sztuki takich jak teatr i kino. W 1912 roku nazwą tą określano wystawiającą w galerii Der Sturm grupę „Der Blaue Reiter”. Termin wprowadził Wilhelm Worringer w książce „Abstraktion und Einfühlung” w 1911 roku.

W dzisiejszych czasach ekspresjonizm uznaje się za jeden z najważniejszych kierunków w historii sztuki. Jego wpływ widoczny jest w dziełach takich artystów jak Franz Marc, Wassily Kandinsky czy Emil Nolde.

W Polsce główni przedstawiciele ekspresjonizmu to tzw. formiści. Do grona polaków reprezentujących ten w styl sztuce zaliczamy między innymi: Leona Chwistka, Zbigniewa oraz Andrzeja Pronaszko, Henryka Gotliba.

Kubizm

Kubizm to ruch artystyczny awangardowy, który zrewolucjonizował europejskie malarstwo i rzeźbę, inspirował pokrewne ruchy artystyczne w muzyce, literaturze i architekturze. W dziełach kubistycznych przedmioty analizuje się, rozbija na części i ponownie składana w abstrakcyjnej formie. Zamiast przedstawiać obiekty z jednej perspektywy, artysta przedstawia temat z wielu perspektyw, aby lepiej reprezentować temat w szerszym kontekście. Kubizm uważa się za najbardziej wpływowy ruch artystyczny XX wieku. Termin „kubizm” kojarzymy z różnymi dziełami produkowanymi w Paryżu (Montmartre i Montparnasse) lub w pobliżu Paryża (Puteaux) w latach 1910-tych i w ciągu lat 20-tych.

Ruch został zapoczątkowany przez Pablo Picasso i Georges’a Braque’a, a dołączyli do niego Jean Metzinger, Albert Gleizes, Robert Delaunay, Henri Le Fauconnier, Juan Gris i Fernand Léger. Jednym z głównych wpływów, które doprowadziły do powstania kubizmu, był sposób reprezentowania trójwymiarowej formy w późnych pracach Paula Cézanne’a. Polskimi artystami pozostającymi pod wpływem kubizmu był na przykład Jerzy Hulewicz, który chętnie łączył ten styl w sztuce z pointylizmem.

Surrealizm

Surrealizm to styl w sztuce wizualnej i literaturze, rozkwitający w Europie między I a II wojną światową. Wyrósł on przede wszystkim z wcześniejszego ruchu dadaistycznego, który przed I wojną światową tworzył dzieła anty-artystyczne celowo przeciwstawiające się rozumowi. Nacisk surrealizmu nie był kładziony na negację, ale na pozytywne wyrażanie. Ruch stanowił reakcję na to, co jego członkowie widzieli jako zniszczenia spowodowane przez „racjonalizm”, który kierował europejską kulturą i polityką w przeszłości. Według głównego rzecznika ruchu, poety i krytyka André Bretona, który opublikował Manifest surrealizmu w 1924 roku, surrealizm był środkiem łączenia świata świadomego i nieświadomego. Zgodnie z jego zdaniem świat snu i fantazji jest połączony z codziennym racjonalnym światem w „absolutną rzeczywistość surrealistyczną”. Czerpiąc w dużej mierze z teorii opracowanych przez Sigmunda Freuda, Breton widział nieświadomość jako źródło wyobraźni. Definiował geniusz w kategoriach dostępności do tego normalnie niewykorzystanego obszaru, który, jak wierzył, mogą osiągnąć zarówno przez poeci, jak i malarze.

Sztuka naiwna

Sztuka naiwna to styl w sztuce powstały za sprawą pracy artystów, którzy nie posiadają lub odrzucają konwencjonalne podejście do sztuki. Artyści naiwni nie powinni być myleni z amatorami lub „niedzielnymi malarzami”, którzy malują dla zabawy. Naiwni tworzą z taką samą pasją jak wykształceni artyści, ale bez formalnej wiedzy.

Naiwne dzieła często są niezwykle szczegółowe, a tendencja do stosowania jaskrawych, nasyconych kolorów jest bardziej charakterystyczna niż subtelne mieszanki i odcienie. Cechą charakterystyczną jest również brak perspektywy.

Najczęściej reprodukowane przykłady sztuki naiwnej to prace francuskiego artysty Henri Rousseau, którego portrety, sceny dżungli i egzotyczna roślinność są szeroko podziwiane. Obrazy Rousseau, jak wiele innych w tym gatunku, przekazują poczucie zastygłego ruchu i głębokiej, spokojnej przestrzeni. Postacie przedstawia się albo pełni en face, albo w dość ścisłym profilu.

Docenienie sztuki naiwnej stało się zjawiskiem dość niedawnym. wielu artystów nadal żyjących nigdy nie spodziewało się, że ich prace staną się popularne i chętnie kolekcjonowane. Podczas gdy niektórzy naiwni malarze uważają się za zawodowych artystów i szukają publicznego uznania swojej pracy, inni odmawiają wystawiania dla zysku i malują tylko dla swoich rodzin lub instytucji religijnych. Flagowym przedstawicielem malarstwa naiwnego w Polsce był Nikifor Krynicki. Oprócz niego możemy jednak wymienić też Marię Korsak, Erwina Sówkę lub Teofila Ociepkę.